नेपालको आयकर निर्देशिका आर्थिक वर्ष २०२६/२७ (२०८३/८४): नयाँ कर स्ल्याब, २५ हजार शिक्षा छुट, संस्थागत दर र लगानी नियम

नेपाल सरकारले आर्थिक वर्ष २०२६/२७ (२०८३/८४) को आर्थिक ऐन मार्फत व्यक्तिगत प्रत्यक्ष कर प्रणालीमा ऐतिहासिक सुधार गरेको छ। आन्तरिक राजस्व विभाग (IRD) ले कार्यान्वयन गर्ने नयाँ कानूनी व्यवस्थाले विवाहित र अविवाहितबीचको फरक हटाएको छ, न्यूनतम १% को आधारभूत सीमा १० लाख रुपैयाँ पुर्‍याएको छ र अधिकतम व्यक्तिगत कर दर ३९% बाट घटाएर २९% मा झारेको छ।

यस पटक अभिभावकहरूलाई राहत दिन छोराछोरीको विद्यालय/कलेज शुल्कमा २५,००० रुपैयाँसम्मको नयाँ कर कट्टी सुविधा समेत थपिएको छ।

१. आर्थिक वर्ष २०२६/२७ (२०८३/८४) कर सुधारका मुख्य बुँदाहरू

• एकल प्रगतिशील तालिका: अविवाहित र विवाहित जोडी दुवैका लागि एउटै कर तालिका लागू गरिएको छ।

• विस्तारित आधारभूत सीमा: १% लाग्ने न्यूनतम सीमा ५ लाखबाट बढाएर सिधै १० लाख रुपैयाँ बनाइएको छ।

• सन्तान अध्ययन शुल्क कट्टी: छोराछोरीको शिक्षण शुल्कमा वार्षिक २५,००० रुपैयाँसम्म करयोग्य आम्दानीबाट घटाउन पाउने नयाँ व्यवस्था।

• अधिकतम दरमा भारी कटौती: व्यक्तिगत अधिकतम सीमान्त करको दर ३९% बाट घटेर २९% भएको छ।

• ५ तहको स्ल्याब: व्यक्तिगत आयकरका तहहरू ६ बाट घटाएर ५ वटामा सीमित गरिएको छ।

२. नेपालमा कर बासिन्दाको पहिचान

आन्तरिक राजस्व विभागले भौतिक उपस्थितिका आधारमा कर क्षेत्राधिकार निर्धारण गर्छ:

• बासिन्दा प्राकृतिक व्यक्ति: ३६५ दिनको निरन्तर आर्थिक वर्षमा १८३ दिन वा सोभन्दा बढी नेपालमा बसेको व्यक्ति कर बासिन्दा मानिन्छ। बासिन्दा करदाताले आफ्नो विश्वव्यापी आम्दानीमा कर तिर्छन्।

• गैर-बासिन्दा व्यक्ति: १८३ दिनभन्दा कम समय नेपाल बसेको व्यक्ति गैर-बासिन्दा मानिन्छ। गैर-बासिन्दाले नेपालभित्र आर्जन गरेको आम्दानीमा मात्र कर तिर्छन्।

• विदेशी स्थायी संस्था (PE): नेपालभित्र सम्पर्क कार्यालय, शाखा वा आयोजना सञ्चालन गर्ने विदेशी व्यवसायहरूमा आन्तरिक संस्थागत कर नियम लागू हुन्छ।

३. प्राकृतिक व्यक्तिका लागि आधिकारिक आयकर स्ल्याब (आर्थिक वर्ष २०२६/२७ - २०८३/८४)

यो एकीकृत तालिका नेपालका सबै बासिन्दा प्राकृतिक व्यक्तिहरूमा लागू हुन्छ:

वार्षिक करयोग्य आम्दानी (NPR)	आम्दानीको हिस्सा (NPR)	कानूनी कर दर	स्ल्याबमा लाग्ने कर (NPR)	स्ल्याबको माथिल्लो विन्दुमा कुल कर (NPR)
१०,००,००० सम्म	पहिलो १०,००,०००	१% सामाजिक सुरक्षा कर (SST)*	१०,०००	१०,०००
१०,००,००१ देखि १५,००,००० सम्म	पछिल्लो ५,००,०००	१०%	५०,०००	६०,०००
१५,००,००१ देखि २५,००,००० सम्म	पछिल्लो १०,००,०००	२०%	२,००,०००	२,६०,०००
२५,००,००१ देखि ४०,००,००० सम्म	पछिल्लो १५,००,०००	२७%	४,०५,०००	६,६५,०००
४०,००,००० भन्दा माथि	बाँकी रकम	२९%	फरक पर्ने	फरक पर्ने

*सामाजिक सुरक्षा कर (SST) छुट सम्बन्धी नियम

पहिलो १० लाख रुपैयाँमा लाग्ने १% कर सामाजिक सुरक्षा कर हो। निम्न करदाताले यो १% कर तिर्नुपर्दैन:

१. सामाजिक सुरक्षा कोष (SSF) वा सरकारी स्वीकृत पेन्सन कोषमा सूचीकृत भई नियमित योगदान गर्ने कर्मचारीहरू।

२. एकल स्वामित्वको दर्ता फर्मबाट मात्र आम्दानी गर्ने व्यक्तिहरू।

३. निवृत्तिभरण (पेन्सन) बापत आम्दानी प्राप्त गर्ने व्यक्तिहरू।

सामाजिक सुरक्षा कोषमा योगदान गर्ने कर्मचारीले पहिलो १० लाख रुपैयाँसम्मको आम्दानीमा ०% कर तिर्छन्।

गैर-बासिन्दा व्यक्तिहरू

नेपालमा १८३ दिनभन्दा कम बस्ने गैर-बासिन्दा व्यक्तिहरूले नेपालबाट आर्जन गरेको कुल आम्दानीमा एकमुष्ट २५% कर बुझाउनुपर्छ। गैर-बासिन्दालाई कुनै पनि आधारभूत स्ल्याब वा कट्टी सुविधा प्राप्त हुँदैन।

४. कानूनी छुट तथा कट्टी सुविधाहरू (Deductions & Rebates)

करदाताले स्ल्याब अनुसार कर हिसाब गर्नुअघि आफ्नो कुल आम्दानीबाट निम्न कानूनी खर्चहरू घटाउन पाउँछन्:

• सन्तानको शिक्षण शुल्क कट्टी (नयाँ व्यवस्था): छोराछोरीलाई विद्यालय वा कलेज पढाउँदा तिरेको वार्षिक शिक्षण शुल्क (Tuition Fee) को २५% वा अधिकतम २५,००० रुपैयाँ (दुईमध्ये जुन कम हुन्छ) सिधै करयोग्य आम्दानीबाट घटाउन पाइन्छ।

• अवकाश कोष योगदान: सामाजिक सुरक्षा कोष (SSF), नागरिक लगानी कोष (CIT) वा कर्मचारी सञ्चय कोष (EPF) मा जम्मा गरिएको रकममध्ये वास्तविक दाखिला रकम, ५ लाख रुपैयाँ, वा कुल आम्दानीको एक तिहाइ (१/३) मध्ये जुन कम हुन्छ, सो रकम कट्टी हुन्छ।

• जीवन बीमा प्रिमियम: तिरेको वास्तविक प्रिमियममा वार्षिक अधिकतम ४०,००० रुपैयाँ सम्म कट्टी दाबी गर्न पाइन्छ।

• स्वास्थ्य बीमा प्रिमियम: वार्षिक अधिकतम २०,००० रुपैयाँ सम्म कट्टी गर्न पाइन्छ।

• घर बीमा: निजी आवास भवनको बीमा प्रिमियम बापत वार्षिक अधिकतम ५,००० रुपैयाँ सम्म कट्टी हुन्छ।

• महिला कर्मचारी कर छुट: रोजगारीबाट मात्र आम्दानी गर्ने बासिन्दा महिला कर्मचारीले आफ्नो अन्तिम कर दायित्वमा १०% प्रत्यक्ष छुट पाउँछन्।

५. संस्थागत आयकर (CIT) दरहरू

कम्पनी ऐन अन्तर्गत दर्ता भएका निकायहरूले उद्योग क्षेत्र अनुसार तोकिएको कर तिर्छन्:

• सामान्य व्यापार, परामर्श तथा सूचना प्रविधि सेवा: २५%

• वाणिज्य बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरू: ३०%

• दूरसञ्चार तथा इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरू: ३०%

• विशेष उत्पादनमूलक उद्योगहरू: २०%

• विदेशी स्थायी संस्था (शाखा कार्यालय): खुद नाफामा २५% संस्थागत कर, र विदेशमा नाफा पठाउँदा थप ५% शाखा नाफा फिर्ता कर (Branch Remittance Tax)।

६. स्रोतमा कर कट्टी (TDS) र पूँजीगत लाभकर

• बासिन्दा कम्पनीको लाभांश: ५% अन्तिम कर कट्टी।

• प्राकृतिक व्यक्तिको बैंक ब्याज: ५% अन्तिम कर कट्टी।

• परामर्श तथा व्यावसायिक सेवा शुल्क: भ्याट दर्ता नभएको बिलमा १५%; भ्याट बिल भएको अवस्थामा १.५%।

• घरबहाल कर: संस्थाले भुक्तानी गर्दा स्थानीय तहलाई १०% कर।

• सूचीकृत सेयरको पूँजीगत लाभकर:

  • बासिन्दा व्यक्ति (३६५ दिनभन्दा बढी स्वामित्व भएको): ५%

  • बासिन्दा व्यक्ति (३६५ दिन वा सोभन्दा कम स्वामित्व भएको): ७.५%

  • संस्थागत निकाय: १०%

• घरजग्गा बिक्री लाभकर: ५ वर्षभन्दा बढी स्वामित्व रहेकोमा २.५% देखि ५%; ५ वर्षभन्दा कम स्वामित्व रहेकोमा ५% देखि ७.५%।

७. विदेशी लगानी (FDI) र नाफा फिर्ता (Repatriation)

विदेशी लगानी तथा प्रविधि हस्तान्तरण ऐन (FITTA) अन्तर्गत काम गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताहरूले इजाजतप्राप्त वाणिज्य बैंकमार्फत विदेशी मुद्रामा नाफा फिर्ता लैजान पाउने कानूनी अधिकार राख्छन्:

• फिर्ता लैजान मिल्ने रकम: खुद लाभांश, प्राविधिक सेवा शुल्क, रोयल्टी र कम्पनी खारेजीपछिको बाँकी पूँजी।

• आवश्यक कागजात: आन्तरिक राजस्व कार्यालयबाट कर चुक्ता प्रमाणपत्र (TCC), लेखापरीक्षण प्रतिवेदन, उद्योग विभागको सिफारिस र नेपाल राष्ट्र बैंकको विदेशी मुद्रा सटही स्वीकृति अनिवार्य हुन्छ।

• दोहोरो कर मुक्ति सम्झौता (DTAA): नेपालले भारत, चीन, बेलायत, नर्वे र दक्षिण कोरिया लगायतका देशहरूसँग द्विपक्षीय कर सम्झौता गरेको छ।

८. बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू (FAQ)

छोराछोरीको विद्यालय शुल्क बापत कसरी २५,००० रुपैयाँ छुट पाइन्छ?

तपाईंले आफ्ना सन्तानको वार्षिक शिक्षण शुल्क तिरेको आधिकारिक बिल वा भर्पाई पेश गर्नुपर्छ। कुल वार्षिक शिक्षण शुल्कको २५% वा अधिकतम २५,००० रुपैयाँमध्ये जुन रकम थोरै हुन्छ, त्यो रकम तपाईंको करयोग्य आम्दानीबाट घटाइन्छ।

के नयाँ नियम अनुसार विवाहित र अविवाहितको कर दर फरक हुन्छ?

हुँदैन। नयाँ आर्थिक ऐनले दुवैको विभाजन हटाएर एउटै एकीकृत तालिका बनाएको छ। अविवाहित व्यक्ति र विवाहित जोडी दुवैले एउटै आम्दानी सीमा र दर अनुसार कर तिर्छन्।

पहिलो १० लाख रुपैयाँमा ०% कर कसले पाउँछन्?

सामाजिक सुरक्षा कोष (SSF) वा स्वीकृत अवकाश कोषमा नियमित रकम जम्मा गर्ने कर्मचारी, निवृत्तिभरण पाउने व्यक्ति र एकल फर्म सञ्चालकहरूले १% सामाजिक सुरक्षा कर तिर्नुपर्दैन। उनीहरूको पहिलो १० लाखको कर शून्य हुन्छ।

अवकाश कोषमा वार्षिक कति रकमसम्म कट्टी गर्न पाइन्छ?

SSF, CIT वा EPF मा योगदान गर्ने करदाताले वास्तविक दाखिला रकम, वार्षिक ५ लाख रुपैयाँ, वा कुल आम्दानीको एक तिहाइमध्ये जुन कम हुन्छ, सो रकम आम्दानीबाट घटाउन पाउँछन्।

विदेशी लगानीकर्ताले कमाएको १००% खुद नाफा विदेश लैजान पाउँछन्?

पाउँछन्। आन्तरिक राजस्व कार्यालयबाट कर चुक्ता लिएर र नेपाल राष्ट्र बैंकबाट विदेशी मुद्रा स्वीकृति प्राप्त गरेपछि सम्पूर्ण खुद नाफा वैधानिक तवरले विदेश लैजान पाइन्छ।

९. मुख्य निष्कर्षहरू

• एकीकृत व्यक्तिगत तालिका: वैवाहिक स्थितिले करको दर बदल्दैन; सबै नागरिक एउटै ५ तहको तालिकाभित्र पर्छन्।

• नयाँ शिक्षा छुट: सन्तानको शिक्षण शुल्कमा २५% वा अधिकतम २५,००० रुपैयाँसम्म करयोग्य आम्दानीबाट घटाउन पाइने।

• १० लाखको आधारभूत सीमा: पहिलो १० लाख रुपैयाँसम्म १% सामाजिक सुरक्षा कर लाग्छ, जुन SSF योगदानकर्ताका लागि ०% हुन्छ।

• अधिकतम सीमा दर: ४० लाख रुपैयाँभन्दा माथिको आम्दानीमा अधिकतम कर दर २९% कायम गरिएको छ।

• संस्थागत कर: सामान्य कम्पनीलाई २५%, उत्पादनमूलक उद्योगलाई २०% र वित्तीय क्षेत्रलाई ३०% संस्थागत कर लाग्छ।